वर्षौँदेखि मेरो एउटा मान्यता रहिआएको छ—निर्माणमा Retrofitting राम्रो हो, तर राजनीतिमा असफल संरचनाको Retrofitting देशका लागि खराब हुन सक्छ।
म सिभिल तथा स्ट्रक्चरल इन्जिनियर हुँ। कुनै पुरानो भवन देख्दा त्यसलाई तुरुन्तै भत्काउनुपर्छ भन्ने मेरो सोच हुँदैन। पहिले Structural Assessment गरिन्छ—Foundation कस्तो छ, Column र Beam को अवस्था कस्तो छ, Reinforcement पर्याप्त छ कि छैन, Load Path सुरक्षित छ कि छैन, भूकम्पीय भार थेग्ने क्षमता कति छ।
यदि संरचना प्राविधिक रूपमा सुधार गर्न सकिने अवस्थामा छ भने Retrofitting नै बुद्धिमानी समाधान हो। Column Jacketing, Beam Strengthening, Foundation Strengthening, Shear Wall थप्ने वा अन्य आवश्यक उपायबाट पुरानो भवनलाई अझ सुरक्षित बनाउन सकिन्छ।
तर एउटा भवन र एउटा राष्ट्रबीच यहीँ ठूलो फरक छ।
भवनको कमजोरीलाई Engineering Analysis ले मापन गर्न सकिन्छ। राजनीतिमा भने समस्या केवल संरचनामा हुँदैन—सोच, नेतृत्व, संस्कार, जवाफदेहिता र संस्थागत क्षमतामा हुन्छ।
त्यसैले राजनीतिमा पुरानै असफल संरचनालाई पटक–पटक टेका लगाएर जोगाइरहनु समाधान होइन।
हामीले कति पुस्तासम्म एउटै प्रश्न सोधिरहने?
२००७ सालमा हाम्रा हजुरबुवा पुस्ताले परिवर्तनका लागि संघर्ष गर्यो।
२०४६/४७ सालमा बुवा पुस्ता फेरि सडकमा आयो।
जनयुद्ध र २०६२/६३ को आन्दोलनमा हाम्रो पुस्ताले पनि ठूलो मूल्य चुकायो।
हरेक पुस्ताले एउटा राम्रो देशको सपना देख्यो।
तर आज फेरि प्रश्न उही छ—
यति धेरै संघर्षपछि पनि अर्को पुस्ताले किन फेरि परिवर्तनकै लागि सडकमा उत्रिनुपर्यो?
अनि अस्ति भाद्रमा केही घण्टामै हाम्रो कान्छो पुस्ताको रगत बग्यो।
त्यो घटनालाई केवल एउटा राजनीतिक घटनाका रूपमा हेरेर सकिँदैन। यसले हामीलाई एउटा गम्भीर प्रश्न सोध्छ—
हामीले अघिल्ला पुस्ताको बलिदानबाट आखिर के सिक्यौँ?
हजुरबुवाको पुस्ताले परिवर्तन खोज्यो।
बुवाको पुस्ताले परिवर्तन खोज्यो।
हाम्रो पुस्ताले परिवर्तन खोज्यो।
अब कान्छो पुस्ताले पनि त्यही परिवर्तनका लागि रगत बगाउनुपर्ने हो?
यदि उत्तर हो भने, समस्या केवल नेतृत्वमा होइन—हाम्रो राजनीतिक संरचनाको Structural Integrity मै छ।
Construction मा Retrofitting किन सही?
Retrofitting को उद्देश्य पुरानो संरचनालाई जबर्जस्ती जोगाउनु होइन।
यसको उद्देश्य हो—कमजोरी पहिचान गर्ने, आवश्यक सुदृढीकरण गर्ने र संरचनालाई सुरक्षित बनाउने।
त्यसैले कुनै भवन Retrofit गर्दा हामी भावनाले निर्णय गर्दैनौँ।
Concrete strength जाँचिन्छ।
Reinforcement condition हेर्छौँ।
Foundation capacity मूल्याङ्कन गर्छौँ।
Seismic vulnerability हेर्छौँ।
Existing Load र Future Load को अध्ययन गर्छौँ।
त्यसपछि मात्र निर्णय हुन्छ—Retrofit गर्ने कि Reconstruction?
यदि पुरानो संरचनामा पर्याप्त क्षमता छ र आवश्यक सुधार सम्भव छ भने Retrofit गर्नु आर्थिक, प्राविधिक र व्यावहारिक रूपमा उत्कृष्ट हुन सक्छ।
तर यदि Foundation नै असफल छ, Structural Members अत्यधिक कमजोर छन्, वा आवश्यक सुधार प्राविधिक तथा आर्थिक रूपमा व्यवहार्य छैन भने केवल टेका लगाएर भवन बचाउन खोज्नु जोखिमपूर्ण हुन्छ।
त्यहाँ Demolition and Reconstruction आवश्यक हुन सक्छ।
राजनीतिमा समस्या यही हो
हामी राजनीतिमा भने Structural Assessment गर्न चाहँदैनौँ।
पुरानो नेतृत्व असफल भयो भने त्यसैलाई अर्को नाममा ल्याउँछौँ।
पुरानो कार्यशैली असफल भयो भने त्यसमा नयाँ नारा थप्छौँ।
पुरानो विकास मोडेलले परिणाम दिएन भने त्यसैमा अर्को परियोजना थप्छौँ।
पुरानो राजनीतिक संस्कारले नागरिकलाई निराश बनायो भने त्यसैलाई नयाँ गठबन्धनको टेको दिन्छौँ।
बाहिरबाट हेर्दा केही परिवर्तन भएको देखिन्छ।
तर Load-Bearing System उही हुन्छ।
त्यसैले समस्या फेरि त्यहीँ फर्किन्छ।
यही नै राजनीतिक Retrofitting को सबैभन्दा ठूलो कमजोरी हो।
निर्माणमा Retrofitting ले संरचनाको Capacity बढाउँछ।
राजनीतिमा असफल संरचनालाई केवल जोगाउने Retrofitting ले असफलताको आयु बढाउन सक्छ।
विकास पनि केवल Concrete र Asphalt होइन
हामी विकासलाई प्रायः सडक, पुल, भवन र ठूला परियोजनाबाट मापन गर्छौँ।
तर एउटा इन्जिनियरले भवनको बाहिरी रंग हेरेर Structural Safety निर्धारण गर्दैन।
त्यसैगरी देशको विकास पनि केवल Concrete र Asphalt बाट मापन हुँदैन।
देशको वास्तविक Structural Components हुन्—
शिक्षा, स्वास्थ्य, रोजगारी, उद्योग, न्याय, सुशासन, प्रशासनिक क्षमता, संस्थागत जवाफदेहिता र नागरिकको विश्वास।
यी कमजोर छन् भने बाहिर जतिसुकै चम्किलो विकास देखिए पनि राष्ट्रको Structural Performance कमजोर रहन्छ।
युवाले आफ्नो भविष्य देशभित्र देख्न नसक्नु पनि एउटा Structural Failure को संकेत हो।
नागरिकले राज्यप्रति विश्वास गुमाउनु पनि अर्को Warning Sign हो।
र परिवर्तनका लागि बारम्बार सडकमा रगत बग्नु त अझ गम्भीर संकेत हो।
अब सबै भत्काउने होइन, सही ठाउँमा Restructure गर्ने
Restructure भन्नुको अर्थ सबै कुरा भत्काउनु होइन।
लोकतन्त्रका उपलब्धि भत्काउनु होइन।
संविधानको मूल भावना नष्ट गर्नु होइन।
इतिहास मेटाउनु होइन।
तर जुन राजनीतिक संस्कार, संस्था वा कार्यशैलीले बारम्बार असफलता दोहोर्याइरहेको छ, त्यसलाई सुधार्ने वा आवश्यक परे प्रतिस्थापन गर्ने साहस भने गर्नुपर्छ।
इन्जिनियरिङमा पनि हामी पुरानो संरचनाको उपयोगी भाग बचाउँछौँ र असुरक्षित भागलाई सुधार वा हटाउँछौँ।
राष्ट्र निर्माणमा पनि त्यही विवेक चाहिन्छ।
जे राम्रो छ, जोगाऔँ।
जे सुधार्न सकिन्छ, सुधारौँ।
जे संरचनागत रूपमा असफल छ, त्यसलाई बदलौँ।
अब आउने पुस्ताले रगत होइन, आफ्नो क्षमता खर्च गरोस्
मेरो सबैभन्दा ठूलो चिन्ता यही हो।
हामीभन्दा अगाडिका पुस्ताले संघर्ष गरे। हाम्रो पुस्ताले पनि संघर्ष गर्यो। अब आउने पुस्ताले पनि त्यही बाटो हिँड्नुपर्ने अवस्था आउनु हुँदैन।
उनीहरूले परिवर्तनका लागि रगत होइन, ज्ञान, सीप, श्रम र सिर्जनशीलता दिन पाउनुपर्छ।
देशमा अवसर खोज्न पाउनुपर्छ।
राज्यसँग आफ्नो अधिकार माग्दा डराउनु नपरोस्।
आफ्नै देशमा भविष्य देख्न सकून्।
यही नै अघिल्ला पुस्ताको बलिदानप्रतिको वास्तविक सम्मान हुनेछ।
अन्तिम कुरा
एक इन्जिनियरको रूपमा मैले बुझेको कुरा सरल छ—
Structure ले कमजोरी लुकाउँदैन।
Crack देखिएपछि त्यसको कारण खोज्नुपर्छ।
Load बढेपछि Capacity जाँच्नुपर्छ।
Foundation कमजोर भए सुधार गर्नुपर्छ।
र संरचना सुरक्षित रूपमा सुधार्न नसकिने अवस्थामा पुगेको छ भने Reconstruction बाट डराउनु हुँदैन।
देशमा पनि यही इमानदारी चाहिन्छ।
अब पनि पुरानै असफल राजनीतिक संरचनालाई नयाँ नारा र नयाँ गठबन्धनको टेका लगाएर चलाइरहने हो भने हामीले फेरि अर्को पुस्तालाई त्यही भार बोकाइरहेका हुनेछौँ।
त्यसैले मेरो कुरा स्पष्ट छ—
निर्माणमा Retrofitting गरौँ।
राजनीतिमा असफलताको Retrofitting नगरौँ।
जहाँ सुधारले पुग्छ, सुधार गरौँ।
जहाँ Structural Reform आवश्यक छ, Reform गरौँ।
र जहाँ पुरानो संरचना नै समस्या बनेको छ, त्यहाँ Restructure गर्न डराउनु हुँदैन।
पुरानो संरचनामा टेका लगाएर भविष्य सुरक्षित हुँदैन।
अब हाम्रो लक्ष्य एउटा मात्र हुनुपर्छ—
आउने पुस्ताले परिवर्तनका लागि रगत होइन, देश निर्माणका लागि आफ्नो प्रतिभा खर्च गर्न पाओस्।
तोड्ने आँट गरौँ—तर त्यसपछि अझ बलियो संरचना निर्माण गर्ने जिम्मेवारी पनि लिऔँ।