ओभरसियरलाई लाइसेन्स: अब पद, योग्यता र पेशागत सीमाबारे बहस गर्ने समय

नेपालमा ओभरसियर अर्थात् Diploma-level engineering professionals लाई पनि लाइसेन्सको दायरामा ल्याउने बहस अब केवल सामाजिक सञ्जालको चर्चा मात्र रहेन। डिप्लोमा इन्जिनियरिङ परिषद् विधेयक, २०८३ प्रतिनिधिसभामा दर्ता भएपछि यो विषय औपचारिक नीतिगत बहसको चरणमा प्रवेश गरेको छ।

यही कारणले अब एउटा अर्को महत्वपूर्ण प्रश्न पनि उठाउन आवश्यक छ—

“यदि ओभरसियरको आफ्नै लाइसेन्स, आफ्नै professional identity, आफ्नै competency र आफ्नै scope of practice हुने हो भने, ओभरसियर पदको vacancy मा Engineer वा त्यसभन्दा माथिल्लो qualification भएका व्यक्तिको eligibility कसरी निर्धारण गर्ने?”

१. लाइसेन्स भनेको केवल एउटा प्रमाणपत्र होइन

कुनै पेशामा लाइसेन्सको उद्देश्य केवल certificate दिने होइन। यसको मुख्य उद्देश्य सम्बन्धित व्यक्तिसँग सो पेशा सञ्चालन गर्न आवश्यक न्यूनतम ज्ञान, सीप, competency र professional accountability छ कि छैन भन्ने सुनिश्चित गर्नु हो।

त्यसैले यदि ओभरसियर पेशाका लागि पनि licensing system स्थापित हुन्छ भने ओभरसियरलाई केवल एउटा academic qualification का रूपमा होइन, regulated technical profession का रूपमा हेर्ने आधार बलियो हुन्छ।

२. एउटा महत्वपूर्ण प्रश्न: Engineer भएर Overseer पदमा किन?

नेपालमा अहिले Civil Engineering मा Bachelor गरेका र Nepal Engineering Council मा registered भएका व्यक्तिहरू पनि विभिन्न ठाउँमा Overseer-level position मा कार्यरत रहेको देखिन्छ।

यहाँ प्रश्न Engineer ले site supervision गर्न सक्छ कि सक्दैन भन्ने मात्र होइन।

प्रश्न यो हो — कुनै पदका लागि तोकिएको qualification र व्यक्तिको qualification बीचको सम्बन्ध कस्तो हुनुपर्छ?

यदि कुनै पदको prescribed qualification स्पष्ट रूपमा ३ वर्षे Diploma in Civil Engineering हो भने, Bachelor, Master वा PhD लाई केवल “माथिल्लो qualification” भएकै कारण त्यस पदको समान qualification मान्ने कि नमान्ने?

यही विषयमा अब स्पष्ट policy र recruitment framework आवश्यक छ।

३. “माथिल्लो डिग्री छ, त्यसैले सबै पदमा योग्य” — पुनर्विचार आवश्यक

हाम्रो समाजमा एउटा सामान्य धारणा छ—

Diploma भन्दा Bachelor ठूलो।
Bachelor भन्दा Master ठूलो।
Master भन्दा PhD ठूलो।

यो academic hierarchy हो।

तर professional structure सधैं यही academic hierarchy अनुसार चल्दैन।

कुनै कामका लागि आवश्यक competency अर्को कामका लागि आवश्यक competency भन्दा फरक हुन सक्छ।

४. Construction Site ले हामीलाई अर्को वास्तविकता देखाउँछ

कागजमा qualification हेर्दा Engineer माथि र Overseer तल देखिन सक्छ।

तर construction site मा गएर हेर्दा धेरै वर्षको field experience भएको एउटा Overseer ले reinforcement, shuttering, masonry, level, measurement, material handling, labour coordination र day-to-day execution अत्यन्त प्रभावकारी रूपमा manage गरिरहेको देख्न सकिन्छ।

अर्कोतर्फ, नयाँ graduate Engineer सँग theoretical knowledge धेरै भए पनि practical site exposure कम हुन सक्छ।

Academic qualification र field competency एउटै कुरा होइन।

यसको अर्थ Engineer कमजोर र Overseer राम्रो भन्ने होइन। यसको अर्थ दुवैको competency र professional role फरक हुन सक्छ भन्ने हो।

५. Engineer र Overseer: प्रतिस्पर्धी होइन, complementary professionals

Professional Role	मुख्य Focus
Engineer	Engineering design, analysis, technical decisions, specifications, higher-level technical responsibility तथा engineering judgement।
Overseer / Diploma Professional	Site supervision, measurement, drawing implementation, field coordination, workmanship monitoring तथा prescribed technical duties।
Technician / Skilled Workforce	Practical technical execution, trade skills तथा construction workmanship।

त्यसैले प्रश्न “को ठूलो?” भन्दा महत्वपूर्ण प्रश्न हो—

कसको जिम्मेवारी के हो?

६. Engineer ले Overseer को काम गर्न सक्छ कि सक्दैन?

Engineer ले site supervision गर्न सक्छ। Engineer ले measurement गर्न सक्छ। Engineer ले reinforcement checking गर्न सक्छ। Engineer ले labour coordination गर्न सक्छ।

तर प्रश्न केवल “गर्न सक्छ कि सक्दैन?” भन्ने होइन।

प्रश्न हो—

“कुन पदका लागि कुन qualification र professional pathway तोकिएको छ?”

यदि राज्यले कुनै पदलाई Diploma-level occupational role का रूपमा परिभाषित गर्छ भने त्यस पदमा qualification equivalence को नियम पनि स्पष्ट हुनुपर्छ।

७. Overqualification पनि organisation design को विषय हो

हामी सामान्यतया “overqualified हुनु राम्रो कुरा हो” भन्छौँ। तर professional organisation मा सधैं त्यस्तो नहुन सक्छ।

• ✓ Role overlap हुन सक्छ।
• ✓ Responsibility अस्पष्ट हुन सक्छ।
• ✓ Reporting hierarchy मा समस्या आउन सक्छ।
• ✓ Promotion structure प्रभावित हुन सक्छ।
• ✓ Technical manpower planning कमजोर हुन सक्छ।

त्यसैले principle हुनुपर्छ—

RIGHT QUALIFICATION FOR THE RIGHT ROLE.

८. विश्वका practice बाट के सिक्न सकिन्छ?

Engineering profession विश्वका धेरै देशमा एउटै professional category मा सीमित छैन।

विभिन्न देशमा Professional Engineer, Engineering Technologist, Engineering Associate र Engineering Technician जस्ता छुट्टाछुट्टै professional categories विकसित भएका छन्।

उदाहरणका लागि Australia मा engineering professionals का विभिन्न occupational categories का लागि फरक qualification र competency frameworks छन्।

United Kingdom मा पनि Engineering Technician (EngTech) को छुट्टै professional registration system छ।

Technician वा Associate हुनु “Engineer बन्न नसकेको व्यक्ति” भनेर मात्र बुझिने होइन। यो छुट्टै competency-based professional identity हुन सक्छ।

नेपालमा पनि Overseer/Diploma-level professionals लाई सम्मानित, regulated र competency-based technical profession का रूपमा विकास गर्ने अवसर यही बहसले दिएको छ।

९. Overseer को लाइसेन्स किन महत्वपूर्ण हुन सक्छ?

Professional Licensing का सम्भावित फाइदा

01. Professional Identity
Overseer लाई स्पष्ट professional identity प्राप्त हुन्छ।

02. Minimum Competency
न्यूनतम technical competency सुनिश्चित गर्न सकिन्छ।

03. Accountability
Professional misconduct तथा negligence सम्बन्धी accountability स्पष्ट गर्न सकिन्छ।

04. Role Clarity
Engineer, Overseer, Technician र Skilled Workforce बीचको जिम्मेवारी स्पष्ट बनाउन सकिन्छ।

05. Value of Diploma Education
तीन वर्षे Diploma education ले छुट्टै professional value र career identity पाउन सक्छ।

१०. तर एउटा महत्वपूर्ण कुरा — विधेयक र कानून एउटै कुरा होइन

महत्वपूर्ण:

“अब Engineer ले Overseer vacancy मा apply गर्न पाउँदैन” भन्ने कुरा अहिले नै कानुनी निष्कर्षका रूपमा भन्न मिल्दैन। विधेयक संसद्मा दर्ता हुनु र कानून लागू हुनु फरक प्रक्रिया हो। अन्तिम व्यवस्था पारित हुने कानून, नियमावली तथा सम्बन्धित recruitment rules मा निर्भर हुनेछ।

तर यसले यस्तो policy debate सुरु गर्ने पर्याप्त आधार भने दिएको छ—

यदि Overseer को आफ्नै professional license हुन्छ भने, Overseer-level vacancy को eligibility पनि स्पष्ट हुनुपर्छ कि पर्दैन?

११. Proposed Recruitment Clause

भविष्यमा पद र लाइसेन्सिङ व्यवस्था स्पष्ट गर्दा निम्न प्रकारको clause विचार गर्न सकिन्छ:

Sample Clause

“यस पदका लागि सम्बन्धित विषयमा मान्यता प्राप्त ३ वर्षे Diploma/प्रविणता प्रमाणपत्र तह वा सम्बन्धित कानूनले तोकेको समकक्ष योग्यता तथा प्रचलित कानूनबमोजिम आवश्यक professional registration/license प्राप्त गरेको हुनुपर्नेछ।”

“तोकिएको qualification भन्दा माथिल्लो academic qualification भएको मात्र आधारमा निर्धारित occupational qualification को स्वतः equivalence मानिने छैन, जबसम्म सम्बन्धित कानून, सेवा नियम वा equivalence framework ले त्यस्तो व्यवस्था गरेको हुँदैन।”

१२. Existing Overseer का लागि Transitional Provision पनि आवश्यक

नयाँ licensing system लागू गर्दा आजसम्म सम्बन्धित पदमा काम गरिरहेका अनुभवी जनशक्तिलाई बेवास्ता गर्नु हुँदैन।

त्यसैले transitional या grandfathering provision को आवश्यकता हुन सक्छ।

“लाइसेन्स व्यवस्था लागू हुनुअघि सम्बन्धित पदमा नियुक्त भई निरन्तर रूपमा प्राविधिक सेवा गरिरहेका व्यक्तिलाई निश्चित अवधिभित्र competency assessment अथवा transitional registration मार्फत professional register मा समावेश गर्न सकिनेछ।”

१३. Career Growth को ढोका बन्द गर्नु हुँदैन

Overseer पदलाई Diploma-level professionals का लागि स्पष्ट professional role बनाउनुको अर्थ Diploma holder जीवनभर Overseer नै रहनुपर्छ भन्ने होइन।

SEE → Diploma → Licensed Overseer → Experience → Bachelor → Engineer → Higher Professional Responsibility

एउटा Diploma holder ले थप अध्ययन, experience र आवश्यक professional requirements पूरा गरेर आफ्नो career माथि लैजान सक्नुपर्छ।

१४. Engineer र Overseer बीचको बहसलाई “को ठूलो?” नबनाऔँ

यो बहसलाई Engineer vs Overseer बनाउनु सबैभन्दा ठूलो गल्ती हुन सक्छ।

Construction एउटा team-based profession हो।

• Engineer — engineering judgement र technical responsibility
• Overseer — site supervision र field-level technical coordination
• Technician — practical technical support
• Skilled Workforce — actual construction workmanship

यी सबैको भूमिका फरक भए पनि अन्तिम उद्देश्य एउटै हो— safe, quality and durable construction.

१५. Nurse र Doctor को उदाहरण

Healthcare sector मा Doctor र Nurse दुवै अत्यन्त महत्वपूर्ण professionals हुन्।

तर उनीहरूको education, training, scope of practice र professional responsibility फरक हुन्छ।

Doctor ले Nurse को भूमिका “सानो” भनेर हेर्न मिल्दैन। Nurse ले पनि आफ्नो qualification र scope भन्दा बाहिरको professional responsibility लिन मिल्दैन।

Role अलग हुनु भनेको सम्मानमा फरक हुनु होइन।

Engineering profession मा पनि यही principle लागू हुन सक्छ।

१६. अब प्रश्न “कुन डिग्री ठूलो?” होइन

Professional regulation को चरणमा पुगेपछि अब हामीले नयाँ प्रश्न सोध्नुपर्छ।

कुन कामका लागि कुन competency?

कुन जिम्मेवारीका लागि कुन license?

कुन पदका लागि कुन qualification?

कुन काममा कसको professional liability?

कुन तहबाट अर्को तहमा जाने career pathway के?

निष्कर्ष: अब बहस गर्ने समय हो

ओभरसियरलाई लाइसेन्स दिने प्रस्ताव केवल अर्को एउटा license थप्ने विषय होइन।

यो नेपालमा engineering तथा construction profession को structure कस्तो बनाउने भन्ने ठूलो प्रश्नसँग जोडिएको विषय हो।

यदि Diploma-level engineering professionals का लागि छुट्टै professional council, registration र licensing framework स्थापित हुन्छ भने त्यससँगै qualification, designation, scope of practice, recruitment eligibility र career progression पनि स्पष्ट हुनुपर्छ।

मेरो विचारमा ओभरसियरको पेशालाई लाइसेन्स दिनु engineering profession लाई थप व्यवस्थित बनाउने दिशामा महत्वपूर्ण कदम हुन सक्छ।

तर लाइसेन्स मात्र पर्याप्त छैन।

अब पदअनुसार qualification, responsibility र professional boundary पनि स्पष्ट गर्ने समय आएको छ।

“माथिल्लो डिग्री हुनु सम्मानको कुरा हो, तर हरेक पदका लागि automatic eligibility हुनु आवश्यक छैन।”

र त्यति नै महत्वपूर्ण अर्को कुरा—

“Overseer हुनु Engineer बन्न नसकेको अवस्था होइन। Engineer हुनु Overseer को भूमिका अनावश्यक भएको अवस्था पनि होइन।”

सबैको आफ्नै competency छ। सबैको आफ्नै responsibility छ। सबैको आफ्नै professional value छ।

RIGHT QUALIFICATION
RIGHT LICENSE
RIGHT ROLE
RIGHT RESPONSIBILITY

त्यसैले अबको बहस “को ठूलो?” भन्ने होइन। “कसको भूमिका के?” भन्ने हुनुपर्छ।

अहिलेको Diploma Engineering Council सम्बन्धी प्रस्तावलाई यही दृष्टिकोणबाट गम्भीर रूपमा छलफल गरौँ।

व्यक्ति होइन, पेशागत प्रणालीलाई केन्द्रमा राखेर बहस गरौँ।

तपाईंको विचार के छ?

के Diploma-level Overseer पदलाई सम्बन्धित Diploma qualification र professional license भएकाहरूका लागि स्पष्ट रूपमा छुट्याउनुपर्छ?

वा Higher qualification भएका Engineer लाई पनि त्यस्ता पदमा आवेदन दिने बाटो खुला राख्नुपर्छ?

तपाईंको विचार Comment मा लेख्नुहोस्।

GAURAVN

LEARN   |   BUILD   |   GROW

🌐 www.gauravn.com.np   |   ✉️ er.gauravn1@gmail.com

LinkedIn: Gaurav N   |   TikTok: @er.gaurav6

Practical Civil & Structural Engineering Knowledge
© GAURAVN | Civil & Structural Engineering

निर्माणमा Retrofitting राम्रो, राजनीतिमा होइन

वर्षौँदेखि मेरो एउटा मान्यता रहिआएको छ—निर्माणमा Retrofitting राम्रो हो, तर राजनीतिमा असफल संरचनाको Retrofitting देशका लागि खराब हुन सक्छ।

म सिभिल तथा स्ट्रक्चरल इन्जिनियर हुँ। कुनै पुरानो भवन देख्दा त्यसलाई तुरुन्तै भत्काउनुपर्छ भन्ने मेरो सोच हुँदैन। पहिले Structural Assessment गरिन्छ—Foundation कस्तो छ, Column र Beam को अवस्था कस्तो छ, Reinforcement पर्याप्त छ कि छैन, Load Path सुरक्षित छ कि छैन, भूकम्पीय भार थेग्ने क्षमता कति छ।

यदि संरचना प्राविधिक रूपमा सुधार गर्न सकिने अवस्थामा छ भने Retrofitting नै बुद्धिमानी समाधान हो। Column Jacketing, Beam Strengthening, Foundation Strengthening, Shear Wall थप्ने वा अन्य आवश्यक उपायबाट पुरानो भवनलाई अझ सुरक्षित बनाउन सकिन्छ।

तर एउटा भवन र एउटा राष्ट्रबीच यहीँ ठूलो फरक छ।

भवनको कमजोरीलाई Engineering Analysis ले मापन गर्न सकिन्छ। राजनीतिमा भने समस्या केवल संरचनामा हुँदैन—सोच, नेतृत्व, संस्कार, जवाफदेहिता र संस्थागत क्षमतामा हुन्छ।

त्यसैले राजनीतिमा पुरानै असफल संरचनालाई पटक–पटक टेका लगाएर जोगाइरहनु समाधान होइन।

हामीले कति पुस्तासम्म एउटै प्रश्न सोधिरहने?

२००७ सालमा हाम्रा हजुरबुवा पुस्ताले परिवर्तनका लागि संघर्ष गर्‍यो।

२०४६/४७ सालमा बुवा पुस्ता फेरि सडकमा आयो।

जनयुद्ध र २०६२/६३ को आन्दोलनमा हाम्रो पुस्ताले पनि ठूलो मूल्य चुकायो।

हरेक पुस्ताले एउटा राम्रो देशको सपना देख्यो।

तर आज फेरि प्रश्न उही छ—

यति धेरै संघर्षपछि पनि अर्को पुस्ताले किन फेरि परिवर्तनकै लागि सडकमा उत्रिनुपर्‍यो?

अनि अस्ति भाद्रमा केही घण्टामै हाम्रो कान्छो पुस्ताको रगत बग्यो।

त्यो घटनालाई केवल एउटा राजनीतिक घटनाका रूपमा हेरेर सकिँदैन। यसले हामीलाई एउटा गम्भीर प्रश्न सोध्छ—

हामीले अघिल्ला पुस्ताको बलिदानबाट आखिर के सिक्यौँ?

हजुरबुवाको पुस्ताले परिवर्तन खोज्यो।
बुवाको पुस्ताले परिवर्तन खोज्यो।
हाम्रो पुस्ताले परिवर्तन खोज्यो।
अब कान्छो पुस्ताले पनि त्यही परिवर्तनका लागि रगत बगाउनुपर्ने हो?

यदि उत्तर हो भने, समस्या केवल नेतृत्वमा होइन—हाम्रो राजनीतिक संरचनाको Structural Integrity मै छ।

Construction मा Retrofitting किन सही?

Retrofitting को उद्देश्य पुरानो संरचनालाई जबर्जस्ती जोगाउनु होइन।

यसको उद्देश्य हो—कमजोरी पहिचान गर्ने, आवश्यक सुदृढीकरण गर्ने र संरचनालाई सुरक्षित बनाउने।

त्यसैले कुनै भवन Retrofit गर्दा हामी भावनाले निर्णय गर्दैनौँ।

Concrete strength जाँचिन्छ।
Reinforcement condition हेर्छौँ।
Foundation capacity मूल्याङ्कन गर्छौँ।
Seismic vulnerability हेर्छौँ।
Existing Load र Future Load को अध्ययन गर्छौँ।

त्यसपछि मात्र निर्णय हुन्छ—Retrofit गर्ने कि Reconstruction?

यदि पुरानो संरचनामा पर्याप्त क्षमता छ र आवश्यक सुधार सम्भव छ भने Retrofit गर्नु आर्थिक, प्राविधिक र व्यावहारिक रूपमा उत्कृष्ट हुन सक्छ।

तर यदि Foundation नै असफल छ, Structural Members अत्यधिक कमजोर छन्, वा आवश्यक सुधार प्राविधिक तथा आर्थिक रूपमा व्यवहार्य छैन भने केवल टेका लगाएर भवन बचाउन खोज्नु जोखिमपूर्ण हुन्छ।

त्यहाँ Demolition and Reconstruction आवश्यक हुन सक्छ।

राजनीतिमा समस्या यही हो

हामी राजनीतिमा भने Structural Assessment गर्न चाहँदैनौँ।

पुरानो नेतृत्व असफल भयो भने त्यसैलाई अर्को नाममा ल्याउँछौँ।

पुरानो कार्यशैली असफल भयो भने त्यसमा नयाँ नारा थप्छौँ।

पुरानो विकास मोडेलले परिणाम दिएन भने त्यसैमा अर्को परियोजना थप्छौँ।

पुरानो राजनीतिक संस्कारले नागरिकलाई निराश बनायो भने त्यसैलाई नयाँ गठबन्धनको टेको दिन्छौँ।

बाहिरबाट हेर्दा केही परिवर्तन भएको देखिन्छ।

तर Load-Bearing System उही हुन्छ।

त्यसैले समस्या फेरि त्यहीँ फर्किन्छ।

यही नै राजनीतिक Retrofitting को सबैभन्दा ठूलो कमजोरी हो।

निर्माणमा Retrofitting ले संरचनाको Capacity बढाउँछ।
राजनीतिमा असफल संरचनालाई केवल जोगाउने Retrofitting ले असफलताको आयु बढाउन सक्छ।

विकास पनि केवल Concrete र Asphalt होइन

हामी विकासलाई प्रायः सडक, पुल, भवन र ठूला परियोजनाबाट मापन गर्छौँ।

तर एउटा इन्जिनियरले भवनको बाहिरी रंग हेरेर Structural Safety निर्धारण गर्दैन।

त्यसैगरी देशको विकास पनि केवल Concrete र Asphalt बाट मापन हुँदैन।

देशको वास्तविक Structural Components हुन्—

शिक्षा, स्वास्थ्य, रोजगारी, उद्योग, न्याय, सुशासन, प्रशासनिक क्षमता, संस्थागत जवाफदेहिता र नागरिकको विश्वास।

यी कमजोर छन् भने बाहिर जतिसुकै चम्किलो विकास देखिए पनि राष्ट्रको Structural Performance कमजोर रहन्छ।

युवाले आफ्नो भविष्य देशभित्र देख्न नसक्नु पनि एउटा Structural Failure को संकेत हो।

नागरिकले राज्यप्रति विश्वास गुमाउनु पनि अर्को Warning Sign हो।

र परिवर्तनका लागि बारम्बार सडकमा रगत बग्नु त अझ गम्भीर संकेत हो।

अब सबै भत्काउने होइन, सही ठाउँमा Restructure गर्ने

Restructure भन्नुको अर्थ सबै कुरा भत्काउनु होइन।

लोकतन्त्रका उपलब्धि भत्काउनु होइन।

संविधानको मूल भावना नष्ट गर्नु होइन।

इतिहास मेटाउनु होइन।

तर जुन राजनीतिक संस्कार, संस्था वा कार्यशैलीले बारम्बार असफलता दोहोर्‍याइरहेको छ, त्यसलाई सुधार्ने वा आवश्यक परे प्रतिस्थापन गर्ने साहस भने गर्नुपर्छ।

इन्जिनियरिङमा पनि हामी पुरानो संरचनाको उपयोगी भाग बचाउँछौँ र असुरक्षित भागलाई सुधार वा हटाउँछौँ।

राष्ट्र निर्माणमा पनि त्यही विवेक चाहिन्छ।

जे राम्रो छ, जोगाऔँ।
जे सुधार्न सकिन्छ, सुधारौँ।
जे संरचनागत रूपमा असफल छ, त्यसलाई बदलौँ।

अब आउने पुस्ताले रगत होइन, आफ्नो क्षमता खर्च गरोस्

मेरो सबैभन्दा ठूलो चिन्ता यही हो।

हामीभन्दा अगाडिका पुस्ताले संघर्ष गरे। हाम्रो पुस्ताले पनि संघर्ष गर्‍यो। अब आउने पुस्ताले पनि त्यही बाटो हिँड्नुपर्ने अवस्था आउनु हुँदैन।

उनीहरूले परिवर्तनका लागि रगत होइन, ज्ञान, सीप, श्रम र सिर्जनशीलता दिन पाउनुपर्छ।

देशमा अवसर खोज्न पाउनुपर्छ।

राज्यसँग आफ्नो अधिकार माग्दा डराउनु नपरोस्।

आफ्नै देशमा भविष्य देख्न सकून्।

यही नै अघिल्ला पुस्ताको बलिदानप्रतिको वास्तविक सम्मान हुनेछ।

अन्तिम कुरा

एक इन्जिनियरको रूपमा मैले बुझेको कुरा सरल छ—

Structure ले कमजोरी लुकाउँदैन।

Crack देखिएपछि त्यसको कारण खोज्नुपर्छ।

Load बढेपछि Capacity जाँच्नुपर्छ।

Foundation कमजोर भए सुधार गर्नुपर्छ।

र संरचना सुरक्षित रूपमा सुधार्न नसकिने अवस्थामा पुगेको छ भने Reconstruction बाट डराउनु हुँदैन।

देशमा पनि यही इमानदारी चाहिन्छ।

अब पनि पुरानै असफल राजनीतिक संरचनालाई नयाँ नारा र नयाँ गठबन्धनको टेका लगाएर चलाइरहने हो भने हामीले फेरि अर्को पुस्तालाई त्यही भार बोकाइरहेका हुनेछौँ।

त्यसैले मेरो कुरा स्पष्ट छ—

निर्माणमा Retrofitting गरौँ।

राजनीतिमा असफलताको Retrofitting नगरौँ।

जहाँ सुधारले पुग्छ, सुधार गरौँ।

जहाँ Structural Reform आवश्यक छ, Reform गरौँ।

र जहाँ पुरानो संरचना नै समस्या बनेको छ, त्यहाँ Restructure गर्न डराउनु हुँदैन।

पुरानो संरचनामा टेका लगाएर भविष्य सुरक्षित हुँदैन।

अब हाम्रो लक्ष्य एउटा मात्र हुनुपर्छ—

आउने पुस्ताले परिवर्तनका लागि रगत होइन, देश निर्माणका लागि आफ्नो प्रतिभा खर्च गर्न पाओस्।

तोड्ने आँट गरौँ—तर त्यसपछि अझ बलियो संरचना निर्माण गर्ने जिम्मेवारी पनि लिऔँ।

कृष्णभीर पहिरो : प्राविधिक अवस्था, आपत्कालीन सडक पुनःस्थापना र दीर्घकालीन भू–प्राविधिक समाधान

सिभिल–जियोटेक्निकल इन्जिनियर राजन के.सी.सँगको विशेष प्राविधिक संवाद

राजन के.सी.
पेशा : सिभिल–जियोटेक्निकल इन्जिनियर
सम्बन्धित कार्य : कृष्णभीर पहिरो अध्ययन तथा सडक पुनःस्थापना

कृष्णभीरमा भइरहेको सडक पुनःस्थापना कार्यलाई केवल एउटा सडक भासिएको घटनाका रूपमा बुझ्नु पर्याप्त हुँदैन। यो भू–प्राविधिक जोखिम, नदी कटान, पुरानो पहिरोको भू–आकृति, सडक ज्यामिति, जल व्यवस्थापन र राष्ट्रिय यातायात सुरक्षासँग प्रत्यक्ष जोडिएको जटिल समस्या हो।

एकातर्फ त्रिशूली नदीको उच्च बहावका कारण सडकको नदीतर्फको फेदमा Toe Erosion/Toe Cutting भएको छ भने अर्कोतर्फ विगतमा ठूलो क्षति बेहोरेको ऐतिहासिक कृष्णभीर पहिरोको क्षेत्रमा पुनः उत्खनन तथा सडक निर्माण गर्नुपर्ने अवस्था आएको छ।

यस्तो अवस्थामा सडक तत्काल सञ्चालनमा ल्याउने दबाब र भू–प्राविधिक सुरक्षाबीच सन्तुलन कायम गर्नु आफैंमा ठूलो इन्जिनियरिङ चुनौती हो।

यसै विषयमा हाल कृष्णभीर पहिरो अध्ययन तथा सडक पुनःस्थापना कार्यमा संलग्न **सिभिल–जियोटेक्निकल इन्जिनियर राजन के.सी.**सँग गरिएको विशेष प्राविधिक संवादमार्फत फिल्डको वास्तविक अवस्था, भइरहेको काम, जोखिम, प्रयोग भइरहेका प्रविधि र दीर्घकालीन समाधानका सम्भावनाबारे जानकारी लिइएको छ।

---

१. कृष्णभीरमा वास्तवमा के भएको हो?

सबैभन्दा पहिले बुझ्नुपर्ने कुरा के हो भने कृष्णभीरको हालको समस्या सामान्य सडक भासिएको घटना होइन।

यो उच्च जोखिमयुक्त भू–प्राविधिक अवस्था हो, जहाँ दुईवटा प्रमुख प्राकृतिक प्रक्रिया एकैसाथ जोडिएका छन्—

• त्रिशूली नदीको फेद कटान अर्थात् Toe Erosion/Toe Cutting
• ऐतिहासिक कृष्णभीर पहिरोको संवेदनशील भू–भाग

वि.सं. २०६० सालतिर सम्पन्न पहिरो नियन्त्रण तथा व्यवस्थापनका कामपछि कृष्णभीर क्षेत्र करिब दुई दशकभन्दा बढी समयसम्म सामान्य रूपमा स्थिर अवस्थामा रहेको थियो।

तर पछिल्ला मनसुनमा त्रिशूली नदीको उच्च बहावले पहिरोको फेदमा रहेका केही पुराना सुरक्षा संरचनामा क्षति पुर्‍याएको देखिएको थियो।

त्यसपछि भोटेकोशी क्षेत्रमा आएको ठूलो बाढी र त्यसपछिको त्रिशूली नदीको उच्च बहावले कृष्णभीरको फेदमा थप कटान गर्‍यो।

यसको परिणामस्वरूप पृथ्वी राजमार्गको करिब १२० मिटर सडक भाग पूर्ण रूपमा नदीतर्फ बगेको अवस्था सिर्जना भयो।

घटना भएपछि नेपाल जियोटेक्निकल सोसाइटी, सडक विभाग तथा सम्बन्धित सरकारी निकायको प्राविधिक टोलीले तत्काल स्थलगत निरीक्षण गरी Rapid Technical Assessment सुरु गरेको थियो।

त्यसपछि ड्रोनमा आधारित LiDAR Survey मार्फत पहिरोको वास्तविक फैलावट, भू–आकृति तथा प्रोफाइल अध्ययन गरिएको थियो।

साथै, कृष्णभीर क्षेत्रसँग सम्बन्धित पुराना भूगर्भीय, भू–प्राविधिक अध्ययन तथा परीक्षणका उपलब्ध तथ्यांकलाई समेत अध्ययनमा समावेश गरिएको थियो।

---

२. पुरानै सडकको स्थानमा पर्खाल बनाएर सडक किन पुनःनिर्माण गरिएन?

सामान्य रूपमा सडक भासिँदा धेरैको पहिलो प्रश्न हुन्छ—

“त्यही ठाउँमा Retaining Wall बनाएर सडक किन नबनाउने?”

तर कृष्णभीरको अवस्था सामान्य Retaining Wall Problem होइन।

भासिएको सडकको भाग त्रिशूली नदीसँग अत्यन्त नजिक छ। नदीको सतह तथा बहाव उच्च रहेको अवस्थामा त्यही किनारमा सामान्य Gravity Retaining Wall निर्माण गर्नु जोखिमपूर्ण हुन सक्छ।

यदि पर्खालको जग नै नदीको कटानमा पर्‍यो भने—

Foundation Failure → Retaining Wall Failure → Road Failure

को अवस्था आउन सक्छ।

अर्थात् सडक जोगाउन बनाइएको संरचना नै नदीले काटेर असफल भयो भने सडक पुनः भासिन सक्छ।

त्यसैले तत्कालीन समाधानका रूपमा सडकलाई सम्भव भएसम्म नदीतर्फको अस्थिर किनाराबाट भित्रतर्फ Offset गरी नयाँ Diversion Track निर्माण गरिएको हो।

यसलाई दीर्घकालीन सडक Alignment भन्दा पनि Risk-Managed Emergency Intervention का रूपमा बुझ्नुपर्छ।

---

३. पहाड काट्दा अर्को पहिरो जाने जोखिम छैन?

छ।

र यही कारण कृष्णभीरमा भइरहेको Excavation सामान्य Road Cutting जस्तो होइन।

पहाड काट्दा Slope Geometry परिवर्तन हुन्छ। अत्यधिक वा अनियन्त्रित Excavation गर्दा—

• Slope Height बढ्न सक्छ।
• Toe Support घट्न सक्छ।
• कमजोर Soil Layer खुल्न सक्छ।
• Groundwater Pathway परिवर्तन हुन सक्छ।
• Tension Crack विकास हुन सक्छ।
• अन्ततः Slope Failure हुन सक्छ।

त्यसैले यहाँ Controlled and Staged Excavation अपनाइएको छ।

सुरुमा एक्साभेटर तथा आवश्यक उपकरण आवतजावत गर्न सक्ने न्यूनतम ट्र्याक तयार गरिएको र त्यसपछि फिल्डमा भेटिएको माटो, चट्टान तथा भू–आकृतिअनुसार ट्र्याकलाई क्रमशः विस्तार गरिएको छ।

सडकको Geometry निर्धारण गर्दा विशेषगरी निम्न पक्षलाई ध्यान दिइएको छ।

सडक चौडाइ

ठूला बस, इन्धन ट्यांकर, ग्यास बुलेट तथा १२–१५ चक्केसम्मका मालवाहक सवारी सञ्चालन गर्न सक्ने गरी करिब ७–८ मिटर वा साइटले सम्भव बनाएसम्म आवश्यक चौडाइ कायम गर्ने प्रयास गरिएको छ।

Gradient

सडकको उकालोपना सम्भव भएसम्म ४ प्रतिशतभन्दा कम राख्ने लक्ष्य राखिएको छ।

Turning Radius

लामा तथा भारी सवारीलाई सुरक्षित रूपमा मोड्न पर्याप्त Turning Radius आवश्यक हुन्छ।

Slope Trimming

भिरालो भागलाई भू–अवस्थाअनुसार नियन्त्रित रूपमा Trimming/Flattening गरिएको छ।

Equipment Loading

अस्थिर Crown वा Valley Edge नजिक भारी उपकरणको अनावश्यक भार केन्द्रित हुन नदिने गरी Excavation सञ्चालन गरिन्छ।

यसबाट एउटा महत्वपूर्ण कुरा स्पष्ट हुन्छ—

पहाड काटेर बाटो निकाल्नु मात्र सडक निर्माण होइन।

काटिएको Slope लाई स्थिर Geometry मा ल्याउनु, Drainage व्यवस्थापन गर्नु, आवश्यक Support दिनु र निरन्तर Monitoring गर्नु पनि त्यत्तिकै महत्वपूर्ण हुन्छ।

---

४. नयाँ Diversion Track पनि भत्किने सम्भावना कति छ?

यो प्रश्न अत्यन्त जायज छ।

नयाँ Diversion Track को सम्पूर्ण भाग एउटै Geological Material मा निर्माण भएको छैन।

प्रारम्भिक फिल्ड अवलोकनका आधारमा यसलाई मोटामोटी तीन भू–भागमा बुझ्न सकिन्छ।

मध्य भाग : पुरानो Landslide Deposit

कुल ट्र्याकको करिब एकतिहाइ भाग पुरानो पहिरोका क्रममा खसेर थुप्रिएको Landslide Deposit/Debris Mass क्षेत्रमा पर्छ।

यो भाग तुलनात्मक रूपमा बढी संवेदनशील छ।

बाँकी भाग : Weathered Rock/Rocky Ground

ट्र्याकको करिब दुईतिहाइ भागमा Excavation गर्दा मौसमी प्रभाव परेको चट्टान तथा चट्टानी भूभाग देखिएको छ।

प्रारम्भिक अवस्थाका आधारमा यी भागहरू पुरानो Landslide Deposit को तुलनामा तुलनात्मक रूपमा स्थिर देखिन्छन्।

तर यसको अर्थ जोखिम शून्य भएको होइन।

चट्टानी भूभागमा पनि—

• Weathering
• Joints
• Discontinuities
• Groundwater
• Excavation Disturbance
• River Erosion

ले स्थानीय स्थिरतालाई असर गर्न सक्छ।

त्यसैले “चट्टान भेटियो, अब जोखिम छैन” भन्ने निष्कर्ष निकाल्नु गलत हुन्छ।

---

५. कुन अवस्थामा तुरुन्त काम रोक्नुपर्छ?

कृष्णभीरजस्तो High-Risk Slope मा Visual Monitoring अत्यन्त महत्वपूर्ण हुन्छ।

निम्न संकेतहरू देखिएमा तत्काल प्राविधिक पुनःमूल्याङ्कन आवश्यक हुन्छ—

• नयाँ चिरा देखिनु
• पुराना चिरा चौडा हुनु
• असामान्य Settlement
• जमिनको अचानक Movement
• अत्यधिक Seepage
• Slope मा नयाँ Bulging
• नदीतर्फ थप कटान
• Slope Material अचानक खस्नु

यस्तो अवस्था देखिएमा काम तथा यातायात अस्थायी रूपमा रोक्ने, प्राविधिक टोलीबाट अवस्था मूल्याङ्कन गर्ने र आवश्यक सुरक्षा उपायपछि मात्र पुनः सञ्चालन गर्ने व्यवस्था हुनुपर्छ।

---

६. माथिल्लो भागमा देखिएका चिरा किन महत्वपूर्ण छन्?

कृष्णभीरको माथिल्लो भागमा देखिएका Cracks ले पनि सर्वसाधारणमा ठूलो चिन्ता पैदा गरेको छ।

तर सबै Cracks लाई एउटै प्रकारको Geological Crack का रूपमा बुझ्न हुँदैन।

फिल्ड अवलोकनअनुसार केही स्थानमा विगतको पहिरो व्यवस्थापनका क्रममा थुपारिएको पुरुवा माटो तथा पुरानो Landslide Deposit मा चिरा देखिएका छन्।

तलबाट Excavation गर्दा त्यस्ता असङ्गठित वा कमजोर Material मा पुनःसमायोजन र Movement हुन सक्छ।

तर Crack देखिनु सामान्य भन्दै बेवास्ता गर्नु पनि उचित हुँदैन।

त्यसैले—

Crack Mapping → Regular Monitoring → Water Sealing → Surface Drainage

लाई प्राथमिकता दिइएको छ।

---

७. पहिरो नियन्त्रणमा पानी किन सबैभन्दा महत्वपूर्ण छ?

Geotechnical Engineering मा एउटा सामान्य तर अत्यन्त महत्वपूर्ण तथ्य छ—

पानी पहिरोको प्रमुख Triggering Factor मध्ये एक हो।

वर्षाको पानी वा Groundwater अनियन्त्रित रूपमा Slope भित्र प्रवेश गर्दा—

• Soil Saturation बढ्छ।
• Unit Weight बढ्छ।
• Pore-Water Pressure बढ्छ।
• Effective Stress घट्छ।
• Shear Strength कम हुन्छ।

फलस्वरूप Slope Instability बढ्न सक्छ।

त्यसैले कृष्णभीरमा Road Track खोल्ने कामसँगै Drainage Management लाई अत्यन्त प्राथमिकता दिइएको छ।

Catch Drain

माथिल्लो Slope बाट आउने पानीलाई नियन्त्रण गर्न।

Side Drain

सडकको सतही पानी सुरक्षित रूपमा निकाल्न।

Subsurface/French Drain

जमिनमुनिको पानीलाई नियन्त्रण गर्न।

Culvert तथा Outlet

पुराना Drainage Structures सफा तथा आवश्यकताअनुसार पुनःस्थापना गर्न।

Crack Sealing

चिराबाट पानी प्रवेश रोक्न।

यसैले एउटा महत्वपूर्ण Engineering Principle लागू हुन्छ—

“Road Surface भन्दा पहिला Water Management सोच्नुपर्छ।”

---

८. त्रिशूली नदीले पुनः सडकको फेद काट्न सक्छ?

सम्भावना पूर्ण रूपमा समाप्त भएको छैन।

हाल सडक भासिएको फेदका केही भागमा Weathered Bedrock देखिएको छ।

माथिल्लो बहावतर्फ देखिएको चट्टानी संरचनाले प्राकृतिक Rock Spur जस्तो काम गर्दै नदीको बहावलाई केही बाहिरतर्फ मोडेको प्रारम्भिक अवलोकन छ।

यसले तत्काल थप तीव्र Toe Erosion को संवेदनशीलता केही घटाएको हुन सक्छ।

तर नदी एउटा Dynamic System हो।

बहाव, Sediment Transport, Water Level तथा Channel Alignment समयसँगै परिवर्तन हुन सक्छन्।

त्यसैले—

“अब नदीले कटान गर्दैन”

भन्ने निष्कर्ष निकाल्न मिल्दैन।

नदीको धार, बहाव, Erosion तथा Slope Movement निरन्तर Monitor गर्न आवश्यक छ।

दीर्घकालमा नदीतर्फ Toe Protection तथा Riverbank Protection Structures आवश्यक पर्ने सम्भावना छ।

---

९. दीर्घकालीन रूपमा नदीतर्फको सडक कसरी सुरक्षित गर्न सकिन्छ?

दीर्घकालीन समाधानमा सामान्य Gravity Wall मात्र पर्याप्त नहुन सक्छ।

त्यसैले प्रारम्भिक अवधारणामा Anti-Slide Piles वा उपयुक्त Piling Solutions लाई सम्भावित विकल्पका रूपमा राखिएको छ।

यसको उद्देश्य केवल पर्खालको तौलबाट सडक थाम्नु होइन।

गहिरो तथा तुलनात्मक रूपमा स्थिर तहसम्म Pile पुर्‍याएर चलायमान भूभागलाई स्थिर तहसँग जोड्दै Additional Resisting Force सिर्जना गर्नु हो।

आवश्यकताअनुसार Pile को माथिल्लो भागमा Ground Anchors समेत प्रयोग गर्न सकिन्छ।

तर Pile को—

• Diameter
• Spacing
• Length
• Depth
• Socket Length
• Reinforcement
• Anchor Capacity

जस्ता Parameters अनुमानका आधारमा निर्धारण गर्नु हुँदैन।

यसका लागि आवश्यक हुन्छ—

Detailed Geotechnical Investigation + Drilling + Field Testing + Laboratory Testing + Slope Stability Analysis + Engineering Design

---

१०. पहाडतर्फका सम्भावित Slope Stabilization उपाय

पहाडतर्फको Slope लाई तत्काल नियन्त्रणमा ल्याउनु पनि दीर्घकालीन समाधानको महत्वपूर्ण भाग हो।

फिल्डको वास्तविक Ground Condition हेर्दै विभिन्न प्रविधि चरणबद्ध रूपमा प्रयोग गर्न सकिन्छ।

सम्भावित उपायहरू

• Bioengineering
• Gabion Structures
• Temporary Support
• Sheet-Pile Wall
• Anchored Sheet Piles
• Soil Nailing
• 2D Steel Mesh
• Surface Protection
• Surface Drainage
• Subsurface Drainage

जहाँ Sheet Pile Drive गर्न सम्भव हुन्छ, त्यहाँ यसको प्रयोगलाई प्राथमिकता दिन सकिन्छ।

तर जहाँ चट्टान वा ठूला Boulder का कारण Sheet Pile Drive गर्न सम्भव हुँदैन, त्यहाँ वैकल्पिक Stabilization Method आवश्यक हुन्छ।

यसैले अन्तिम Engineering Solution Field Condition अनुसार Adaptive हुनुपर्छ।

---

११. अहिले निर्माण भइरहेको Diversion Track नै स्थायी समाधान हो?

होइन।

यो कुरा विशेष रूपमा बुझ्न आवश्यक छ।

अहिलेको मुख्य उद्देश्य भनेको देशको अत्यावश्यक यातायात तथा आपूर्ति प्रणालीलाई सकेसम्म सुरक्षित रूपमा पुनः सञ्चालन गर्नु हो।

त्यसैले अहिलेको Track लाई Emergency/Interim Solution का रूपमा लिनुपर्छ।

समग्र समाधानलाई तीन चरणमा बुझ्न सकिन्छ।

चरण–१ : तत्कालीन समाधान

• Diversion Track
• Road Width and Gradient
• Drainage
• Crack Protection
• Slope Trimming
• Temporary Support
• Traffic Safety

चरण–२ : मध्यकालीन Stabilization

• Sheet Piles
• Soil Nails
• Ground Anchors
• Anti-Slide Piles
• Riverbank Protection
• Toe Protection
• Slope Stabilization

चरण–३ : दीर्घकालीन समाधान

• Detailed Geological Investigation
• Detailed Geotechnical Investigation
• Slope Stability Analysis
• Permanent Engineering Structures
• Alternative Road Alignment Study
• Trishuli-Crossing Alternative
• Tunnel Option Study

त्यसैले सडक खुलेपछि कृष्णभीरको काम सकियो भन्ने होइन।

सडक सञ्चालनमा ल्याउनु पहिलो चरण हो।

दिगो Slope Stability सुनिश्चित गर्नु वास्तविक दीर्घकालीन चुनौती हो।

---

१२. सडक कहिले सञ्चालन गर्न सकिन्छ?

Diversion Track को Breakthrough हुनु र सडकलाई सुरक्षित रूपमा सञ्चालन गर्नु दुई फरक कुरा हुन्।

यातायात सञ्चालनअघि निम्न पक्षको मूल्याङ्कन आवश्यक हुन्छ—

• Road Width
• Gradient
• Turning Radius
• Surface Condition
• Drainage
• Slope Stability
• Valley-Edge Stability
• River Condition
• Weather
• Traffic Loading

आवश्यक परे सुरुमा One-Way Controlled Traffic सञ्चालन गरी वास्तविक Performance Monitor गर्न सकिन्छ।

त्यसपछि Monitoring Result का आधारमा क्रमशः यातायात विस्तार गर्न सकिन्छ।

विशेषगरी Gas Bullet, Fuel Tanker, Heavy Truck तथा अन्य भारी सवारी सञ्चालनका लागि अतिरिक्त सुरक्षा मूल्याङ्कन आवश्यक हुन्छ।

---

१३. फिल्डमा कति स्रोत–साधन परिचालन गरिएको छ?

हाल करिब २५० मिटर लामो Diversion Track निर्माणमा करिब ११ वटा मेसिन प्रयोग भइरहेका छन्।

त्यससँगै—

• Geotechnical Experts
• Department of Roads Team
• Consultants
• Construction Company
• Equipment Operators
• Field Workers
• Security Personnel

लगायतका जनशक्ति प्रत्यक्ष रूपमा साइटमा परिचालन भएका छन्।

यसले पनि कृष्णभीरको काम केवल सामान्य Road Construction Project नभई Multi-Disciplinary Emergency Engineering Operation भएको देखाउँछ।

---

१४. पृथ्वी राजमार्ग किन यति महत्वपूर्ण छ?

पृथ्वी राजमार्ग नेपालको प्रमुख यातायात तथा आपूर्ति मार्गमध्ये एक हो।

काठमाडौं उपत्यकातर्फ आउने—

• खाद्यान्न
• इन्धन
• LPG/Gas
• औषधि
• निर्माण सामग्री
• दैनिक उपभोग्य वस्तु
• यात्रु तथा सार्वजनिक यातायात

को ठूलो हिस्सा यस मार्गमा निर्भर छ।

त्यसैले सडक लामो समय बन्द हुँदा यसको प्रभाव केवल यात्रु आवागमनमा सीमित हुँदैन।

यसले Supply Chain, Fuel Availability, Food Distribution, Construction Sector तथा समग्र अर्थतन्त्र मा प्रभाव पार्न सक्छ।

यही कारणले कृष्णभीरमा Engineering Decision गर्दा दुईवटा जोखिमलाई सँगसँगै व्यवस्थापन गर्नुपर्छ—

Geotechnical Risk
र
National Connectivity/Supply Risk

---

१५. सबैभन्दा ठूलो Engineering Challenge के हो?

कृष्णभीरको सबैभन्दा ठूलो चुनौती एउटै संरचना बनाएर समाधान निकाल्नु होइन।

यहाँ विभिन्न Engineering Components लाई एकीकृत गर्नुपर्छ।

Integrated Approach

Excavation
↓
Slope Geometry
↓
Drainage Management
↓
Temporary Support
↓
Monitoring
↓
River/Toe Protection
↓
Piling & Anchoring
↓
Permanent Stabilization

यीमध्ये कुनै एउटा मात्र उपाय पर्याप्त नहुन सक्छ।

उदाहरणका लागि, उत्कृष्ट Retaining Structure बनाएर Drainage बेवास्ता गरियो भने Groundwater Pressure ले Slope Stability प्रभावित गर्न सक्छ।

त्यसैगरी Drainage राम्रो बनाएर नदीको Toe Erosion नियन्त्रण नगरेमा नदीले पुनः Slope को आधार कमजोर बनाउन सक्छ।

यसैले कृष्णभीरको समाधान Integrated Geotechnical and Hydraulic Engineering Approach मा आधारित हुनुपर्छ।

---

१६. सुरक्षा र समयबीचको सन्तुलन

आपत्कालीन अवस्थामा एउटा ठूलो दबाब हुन्छ—

“सडक कहिले खुल्छ?”

तर Geotechnical Engineering मा केवल समयसीमा पूरा गर्न Excavation वा Traffic Operation गर्नु जोखिमपूर्ण हुन सक्छ।

विशेषगरी High-Risk Slope मा—

Human Life and Engineering Safety Must Come Before Schedule.

अहिलेको प्रयास पनि यही अवधारणामा आधारित छ।

अप्रत्याशित Ground Condition देखिएमा काम रोक्ने, प्राविधिक टोलीबीच छलफल गर्ने, आवश्यक Assessment गर्ने र त्यसपछि मात्र काम अगाडि बढाउने व्यवस्था आवश्यक हुन्छ।

---

निष्कर्ष

कृष्णभीर अहिले नेपालको महत्वपूर्ण Geotechnical Emergency Case मध्ये एक हो।

यो समस्या केवल सडक भासिएको घटना होइन।

यो—

Landslide + River Erosion + Weak Ground + Slope Excavation + Groundwater + Traffic Loading + Emergency Connectivity

को संयुक्त समस्या हो।

त्यसैले यसको समाधान पनि एउटै पर्खाल, एउटा Drain वा एउटा Excavation बाट सम्भव हुँदैन।

तत्कालीन अवस्थामा सुरक्षित Diversion Track निर्माण गरी यातायात पुनःस्थापना गर्नु आवश्यक छ। त्यससँगै Drainage, Slope Monitoring, Temporary Support र Traffic Management लाई निरन्तरता दिनुपर्छ।

मध्यकालमा Piling, Anchoring, Soil Nailing, Sheet Piles तथा Riverbank/Toe Protection जस्ता संरचनात्मक उपाय आवश्यक हुन सक्छन्।

दीर्घकालमा भने विस्तृत Geological तथा Geotechnical Investigation, Slope Stability Analysis र Engineering Design को आधारमा स्थायी समाधान खोजिनुपर्छ।

त्यसका साथै Alternative Alignment तथा Tunnel Option जस्ता विकल्पहरूलाई समेत प्राविधिक र आर्थिक दृष्टिले अध्ययन गर्नु उपयुक्त हुन्छ।

अन्ततः कृष्णभीरमा भइरहेको कामको उद्देश्य केवल “सडक खोल्नु” होइन।

उद्देश्य हो—

देशकै प्रमुख जीवनरेखा पृथ्वी राजमार्गलाई सकेसम्म छिटो, तर मानव जीवन र प्राविधिक सुरक्षामा सम्झौता नगरी पुनः सञ्चालनमा ल्याउनु र कृष्णभीरका लागि दीर्घकालीन तथा दिगो भू–प्राविधिक समाधान विकास गर्नु।

---

प्राविधिक टिप्पणी

यो लेख सिभिल–जियोटेक्निकल इन्जिनियर राजन के.सी.सँगको प्राविधिक संवाद तथा उहाँले उल्लेख गर्नुभएको फिल्ड अवलोकन र विवरणमा आधारित सामग्री हो।

यहाँ उल्लेख गरिएका Pile, Anchor, Sheet Pile, Soil Nail, Drainage, Bioengineering तथा अन्य Stabilization Measures अन्तिम रूपमा प्रयोग गर्नुअघि विस्तृत Site Investigation, Geological/Geotechnical Testing, Slope Stability Analysis तथा स्वीकृत Engineering Design आवश्यक हुन्छ।

कृष्णभीरजस्तो High-Risk क्षेत्रमा फिल्डको अवस्था परिवर्तनशील हुन सक्ने भएकाले कुनै पनि प्राविधिक निर्णय वास्तविक समयको Site Monitoring र सम्बन्धित प्राविधिक निकायको मूल्याङ्कनअनुसार लिनुपर्छ।

विशेष धन्यवाद : सिभिल–जियोटेक्निकल इन्जिनियर राजन के.सी.

मेरो अगाडिको कामदार र यो जग

“भवन माथिबाट देखिन्छ, तर त्यसको वास्तविक कथा जमिनमुनिबाट सुरु हुन्छ।”

आज बिहान साइटमा पुग्दा घाम खासै चर्किएको थिएन। तर फाउन्डेसनको खाडलभित्र भने गर्मी अर्कै थियो। माटोको गन्ध, सिमेन्टको धुलो, फलाम ठोक्किएको आवाज र मिक्स्चर मेसिनको लगातार घर्घराहटले पूरा साइट भरिएको थियो।

म ड्रइङ हेर्दै फाउन्डेसनतिर झरेँ।

मेरो अगाडि एक जना कामदार रड बाँधिरहेका थिए। उमेरले करिब चालीस काटिसकेका जस्ता देखिन्थे। पुरानो सर्ट पसिनाले शरीरमा टाँसिएको थियो। हातमा तार बाँध्ने सानो औजार थियो। हातका छालामा वर्षौँको मेहनतले बनाएका चिरा थिए।

मैले केही बेर उनलाई हेरिरहेँ।

उनका लागि त्यो रड केवल फलाम थिएन। त्यो उनको दैनिक कमाइ थियो। उनको घरको चुलो थियो। छोराछोरीको स्कुल फी थियो। गाउँमा रहेका बुबाआमाको औषधि थियो।

तर काम गर्ने तरिका हेर्दा लाग्थ्यो—उनी आफ्नो घरको जग हालिरहेका छन्।

एउटा सानो प्रश्न

म नजिक गएर सोधेँ,

“दाइ, धेरै गाह्रो भइरहेको होला है?”

उनले काम रोक्दै मलाई हेरे। हल्का मुस्कुराए।

“गाह्रो त हुन्छ बाबु। तर काम नगरी घर कसरी चल्छ?”

त्यो जवाफ सामान्य थियो।

तर मलाई असामान्य रूपमा छोयो।

हामी इन्जिनियरहरू साइटमा आउँछौँ। ड्रइङ हेर्छौँ। डाइमेन्सन जाँच्छौँ। कभर हेर्छौँ। रिबारको स्पेसिङ मिलेको छ कि छैन हेर्छौँ। कङ्क्रिटको ग्रेड, लेभल र लाइन जाँच्छौँ।

हाम्रो जिम्मेवारी प्राविधिक हुन्छ।

तर ती सबै कामलाई वास्तविक रूप दिने हातहरू यी नै हुन्।

ड्रइङमा एउटा लाइन, साइटमा एउटा जीवन

मेरो हातमा स्ट्रक्चरल ड्रइङ थियो।

त्यसमा लेखिएका थिए—रिबारको साइज, स्पेसिङ, कभर, लेभल र अन्य थुप्रै विवरण।

कागजमा हेर्दा ती केवल संख्या हुन्।

तर साइटमा ती संख्याहरूलाई वास्तविक बनाउने काम कसैले आफ्नो हातले गरिरहेको हुन्छ।

एउटा रड सही ठाउँमा राख्न उसले झुक्नुपर्छ।

एउटा तार कस्न उसले औँलामा दबाब सहनुपर्छ।

घण्टौँ उभिएर काम गर्दा उसको ढाड दुख्छ।

धुलोले आँखा पोल्छ।

घामले शरीर जलाउँछ।

तर भोलिपल्ट ऊ फेरि त्यही ठाउँमा आइपुग्छ।

किन?

किनकि उसको लागि यो केवल “साइटको काम” होइन।

यो उसको परिवारको भविष्यसँग जोडिएको काम हो।

हामीले बनाउने भवनमा उनीहरू कहाँ हुन्छन्?

सायद केही वर्षपछि यही ठाउँमा एउटा ठूलो भवन उभिनेछ।

मानिसहरू त्यसको फोटो खिच्नेछन्।

कोही त्यसको डिजाइनको प्रशंसा गर्नेछन्।

कोही त्यहाँ कार्यालय खोल्नेछन्।

कोही पसल चलाउनेछन्।

कोही त्यस भवनभित्र बसेर करोडौँको कारोबार गर्नेछन्।

तर एउटा कुरा सायद कसैले सम्झने छैन—

यो भवनको पहिलो कथा ती मानिसहरूले लेखेका थिए, जो यसको उद्घाटनको दिन सायद त्यहाँ हुने पनि छैनन्।

जसले जग खने।

जसले रड बोके।

जसले कङ्क्रिट खन्याए।

जसले रातिसम्म ढलानमा काम गरे।

उनीहरूको नाम भवनको बोर्डमा नहुन सक्छ।

तर भवनको हरेक तल्लामा उनीहरूको पसिना मिसिएको हुन्छ।

इन्जिनियरिङले मलाई सिकाएको अर्को पाठ

त्यो दिन मैले फेरि एउटा कुरा महसुस गरेँ।

इन्जिनियरिङ केवल ड्रइङ, डिजाइन र क्याल्कुलेसन होइन।

इन्जिनियरिङ भनेको मानिसको जीवनलाई सुरक्षित बनाउने जिम्मेवारी पनि हो।

हामीले गलत स्पेसिङलाई “सानो गल्ती” भनेर छोड्न मिल्दैन।

कमजोर कङ्क्रिटलाई “चल्छ” भनेर स्वीकार्न मिल्दैन।

कभर कम भयो भनेर आँखा चिम्लन मिल्दैन।

किनकि हामीले जाँचिरहेको प्रत्येक रडको पछाडि भोलि कसैको जीवन हुन्छ।

त्यसैले साइटमा गुणस्तर भनेको केवल कामको रिपोर्टमा लेखिने शब्द होइन।

गुणस्तर भनेको कसैको जीवनप्रतिको हाम्रो इमानदारी हो।

साँझ पर्दा

साँझतिर काम सकिँदै थियो।

कामदारहरूले आफ्ना औजारहरू मिलाउँदै थिए। कोही हात धुँदै थिए। कोही थाकेको शरीर लिएर चिया खोज्दै थिए।

त्यही कामदार पनि आफ्नो औजार बोकेर माथि आए।

उनको अनुहार थाकेको थियो।

तर आँखामा एउटा सन्तुष्टि थियो।

मैले फेरि फाउन्डेसनतिर हेरेँ।

दिनभर हामीले त्यहाँ कङ्क्रिट, स्टिल र माटो मात्र देख्यौँ।

तर त्यो साँझ मलाई त्यहाँ अर्को कुरा पनि देखियो—

मानिसको मेहनत।

अन्तिम कुरा

भवनको उचाइ देखेर हामी प्रायः त्यसलाई ठूलो मान्छौँ।

तर कुनै पनि भवनको वास्तविक शक्ति उसको उचाइमा होइन, उसको जगमा हुन्छ।

र जग केवल कङ्क्रिट र स्टिलले बन्दैन।

त्यसमा इन्जिनियरको ज्ञान हुन्छ।

प्राविधिकको अनुभव हुन्छ।

कामदारको पसिना हुन्छ।

र सबैभन्दा महत्वपूर्ण—सबैको इमानदारी हुन्छ।

त्यसैले अर्को पटक कुनै ठूलो भवन देख्दा केवल त्यसको सुन्दरता नहेर्नुहोस्।

एकपटक जमिनमुनि लुकेको त्यो कथा पनि सम्झनुहोस्।

सायद त्यहाँ कुनै कामदारको पसिना अझै सुकिसकेको छैन।

हामी इन्जिनियरहरू नक्सा बनाउँछौँ।
तर ती नक्सालाई जमिनमा जीवन दिने हातहरू कामदारका हुन्।

र अन्ततः—

देश पनि यस्तै बन्छ।
कसैको योजनाले बाटो देखाउँछ,
कसैको ज्ञानले दिशा दिन्छ,
तर हजारौँ मेहनती हातहरूले मात्र त्यसलाई वास्तविक बनाउँछन्।